Námsmat

• miðmisserispróf
• lokapróf

Nýaldarheimspeki

• Heimspeki tímabilsins 1600-1800
  • mikilvægt sem baksvið fyrir nútímaheimspeki
  • tengdist vísindabyltingunni og síðar upplýsingunni
• Hefðbundin skipting og nokkur nöfn
  • meginlandsrökhyggja (rationalism) -descartes, spinoza, leibniz, wolff
  • bresk raunhyggja (empiricism)
    • bacon, hobbes, locke, berkeley, hume
  • forskilvitleg hughyggja (transcendental philosophy)
    • kant, gagnrýni hreinnar skynsemi

Baksvið nýaldarheimspeki

• Sögulegur bakgrunnur
  • miðaldaheimspeki
    • 5.-15. aldar eða 2.-17. aldar (löngu miðaldirnar)
    • nýplatónsk heimspeki síðfornaldar baskvið vestrænnar og arabískar heimspeki á miðöldum
  • þrjár meginhefðir
    • grísk (býsönsk)
    • arabísk (ásamt heimspeki gyðinga)
    • latnesk
• fyrst og fremst
  • skólaspeki í háskólum

Endurreisnin (c.a. 1400-1600)

• Endurreisnin - ný kynni af fornöld og ný sýn á framtíðina
  • húmanismi
  • listir
• fornir heimspekitextar verða aðgengilegir
  • stóuspeki
  • epikúrismi
  • efahyggja
  • platon/ nýplatonskir textar
• siðaskipti og trúarbragðastyrjaldir
• hugmyndin um miðaldir verða til

Miðaldir og heimspeki: yfirlit

• fornaldarheimspekingar þegar kynntir (t.d. plotínosi og ágústínusi)
• hvaða mið er í miðöldum?
  • vestur-rómverska ríkið er að mestu fallið um 500
  • endurreisnin um 1400
  • miðaldir þar á milli
  • oftast átt við vestræna miðaldaheimspeki þrátt fyrir aðra heimspeki sem átti sér stað á sama tíma
  • munurinn sá að grísk heimspeki var lengi glötuð í vesturlöndum

!!

fylla inn í (frá 1. tíma)

!!

Heimspekilegar spurningar

• Þekkingarfræðilegar og frumspekilegar
  • hugurinn:
    • Hvað er ég?
    • Hvernig vera er ég?
    • Hvað er guð?
• Hugmyndir sem reyna að réttlæta konungsveldi eða sem fara gegn því
• Heimspekingar gera grein fyrir heimspekilegum aðferðum
• spurningar um félagslega stöðu og menntun
  • menntun, þroski og samfélagsstaða
  • félagsleg umgjörð þess að stunda nýaldarheimspeki
  • skiptir máli þar sem að flestir voru ekki í háskóla
    • sumir afkomendur aðalsmanna
    • decartes hermaður eða jafnvel njósnari
• heimurinn svoldið bara í upplausn
  • trúarbrögð

Nútímaheimspeki (og nýaldarheimspeki)

• hefst uþb við upphaf 17 aldar
• verk eftir bacon, hobbes og descartes
• ráðast mjög viljandi gegn ríkjandi heimspeki og skólaheimspeki
• tala um það sem stríð gegn heimspekilegu afturhaldi
• vilja samt kristni

Þekkingaröflunin

• nátengd vonum sem voru bundnar við nýju nátturuvísindin
• stunda heimspeki með því að skoða heiminn og stunda rannsóknir
• vísindabyltingin svokallaða
• svoldið ótengt nútímaheimspeki

efahyggjan

• Hagnýt þar sem að aðferðir til að draga kenningar kirkjunnar og skólaspekinnar
• cicero, sextos emperíkos
• epíkúrismi þóttur skæðastur
• sumir sögðu að efahyggjan segði að fólk vissi ekki margt og því ætti að treysta almennum kristnum kenningum
  • þannig notuð í báðar áttir

Var fortíðin skilin eftir

• Þó að margir heimspekingar segðust hafa skilið við fortíðina var það ekki svo auðvelt
• hugtakaheimur og forsendur aristótelesar náðu að halda sinni fótfestu að einhverju leyti

upprifjun á aristótelisma miðalda

• Aristóteles hélt að
  • alheimurinn samanstendur af knattlaga hvelum og jörðin er í miðjunni
  • á jörðinni eru frumefnin fjögur
    • þau hafa tiltekin eðli sem ákveða hreyfingu þeirra, tilurð og eyðingu
    • hugmyndin um ether á sér uppruna hér, finnst svo til dæmis í afstæðiskenningu einsteins
  • nátturugripir væru samsetning efnis og forms
  • efnið er eiginleikalaus möguleiki
  • aristóteles aðskilur mannveruna frá öðrum dýrum með skynsemi
    • skólaspekin heldur þessu og kirkjan telur þetta vera guðdómlegasta hluta mannverunnar

Undir lok 15. aldar fer að hrikta í stoðum þessarar heimsmyndar

• Endurreisnin 1300-1600: mikið af heimspeki fornaldar sem var frábrugðin aristótelisma kemur hér fram

Samlífi vísinda og kristni á 17. öld

• Hættan á sólmiðjukenningu galileos
  • gróf undan kennivaldi kirkjunnar
• francis bacon
  • starfaði undir bresku krúnunni
  • hafnar aristótelesi
    • the new organon (rökfræðirit ara saman kölluð organon)
  • vildi meina að hans verk væru algjörlega samræmanleg kristinni kenningu
    • flókin kristin réttlæting, grunnur í skynsemisrökunum (sjá svavars innskot)
  • nýju vísindin tæki til að bæta stöðu mannverunnar
    • gjöf frá guði
    • ná tökum á nátturunni
    • afmá falli mannkynsins (í aldingarðinum)

Vélhyggja

• vélhyggjan er betri útskýring
  • gömul skýring
  • á uppruna hjá grikkjum
  • mest áberandi hjá epikúrosi
  • grunninsæið er:
    • heimurinn samanstendur af efni sem hreyfist
    • hreyfing efnisins byggir upp orsaka- og afleiðingakeðjur
    • þannig má útskýra allan heiminn
• descartes vildi vélhyggju
  • setti samt fram kenningu um manninn sem vísaði ekki til hennar
  • kynnti til sögunnar hina hugsandi verund, sem fylgdi efnisverundinni
    • kom sálini/hugsuninni ekki fyrir í vélhyggjunni
    • tengdi einnig guð við heiminn á þennan hátt
    • res extensa (hlutur með rúmtak)
    • res cogitans (hlutur án rúmtaks)
    • aðeins maðurinn hefur eitthvað element af res cogitans
      • og kannski englar
  • því talað um tvíhyggju descartes

!!

• descartes
• traðkar á
• aristótelesi

!!

ástundum heimspekisögu

• hvers vegna?
  • Gott að kynnast hugsunum annara
  • aristóteles fyrstur til að skoða heimspekisögu
    • hugsar um það sem samtal við forvera sína

Samband heimspekinnar við sögu sína

• spurningin um tengsl við fyrri heimspeki
• 2 andstæð viðhorf til heimspekisögu og eitt enn

  1. vandamálaviðhorfið

     • heimspeki snýst um heimspekileg vandamál
       • þau eru ávallt til staðar, rökleg, tímalaus
     • svavar ekkert sérstaklega hlynntur þessu viðhorfi

  2. samræðuviðhorfið

  3. samhengisviðhorfið

     • umhverfi og samhengi skipta máli fyrir skilning á heimspeki
       • tekur mið af máli og heimi höfundar
       • getur skýrt framandi hugmyndir
     • án tillits til samhengis getur rökleg endursköpun með aðferðum nútímans verið algjört bull
     • t.d. verður descartes óskiljanlegur án samhengis
       • vísar stöðugt í guð
  • fela í sér ólík viðhorf til heimspeki almennt

svavar er ljósmóðir okkar (MJÖG MIKILVÆGT)

Descartes

Verk descartes

• 1628 reglur til leiðbeiningar huganum, merkilegt því hann er að hugsa um beitingu á heimspeki
• 1632 heimurinn, kirkjan ekki ánægð

Orðræða um aðferð

• í staðinn fyrir heiminn
• inngangur og þrjú sýnishorn
  • orðræða um aðferð
  • ljósfræðin
  • háloftafræðin
  • rúmfræðin

Skynsemin í orðræðunni

• brjóstvit eða skynsemi
• hæfileikinn til að vega og meta og greina rétt frá röngu

svavars innskot

• nýr platonismi verður til á um 1600
• auðvelt að tengja platon við kristni og því auðvelt að koma honum aftur inn
• hann var samt ekki hluti af skólaspekinni
• margir hugsuðir notuðu skynsemina til að verja sig frá kirkjunni með því að segja að það væri notkun á guðdómlegasta hluta mannverunnar og það því mikil undirstaða heimspekinnar á endurreisnartímabilinu
• descartes þurfti að samþykkja engla sem kristinn maður, óljóst hvernig